منابع آب زیرزمینی در مناطق کویری: معرفی طرح اجرا شده مرتعداری و دامداری در کویر سمنان (1390)
11 11 2014
admin
0
منابع آب زیرزمینی در مناطق کویری: معرفی طرح اجرا شده مرتعداری و دامداری در کویر سمنان (1390)

مسئله کمبود آب در کشور و بخصوص در مناطق کویری از مهمترین مسائل روز بوده و برای رفع این نقیصه طرح ها و پروژه های متعددی پیشنهاد شده است. انتقال آب از حوزه های مجاور، نصب دستکاه های آب شیرین کن برای شهرها، عرضه آب در بطری های بسته بندی شده و همچنین استفاده از آب های شور برای گیاهان خاص از جمله این طرح ها است.

در بین مناطق کویری ایران استان سمنان از ویژگی های خاص اقلیمی برخوردار بوده و نمی تواند با سایر مناطق کویری مقایسه گردد و یا به عبارتی به عنوان یک منطقه محروم از نظر منابع آب با بحران روبرو باشد. با نگاهی کوتاه به وضعیت اقلیمی استان مشاهده می گردد که سرتاسر شمال این استان با حوزه مرطوب و پرباران مازندران مجاور بوده و در کوه های سربه فلک کشیده البرز مخازن غنی آب های زیرزمینی آهک ها همچنان دست نخورده باقی مانده است. این منابع در اثر مرور زمان یا با مخازن نفتی دریای خزر مجاورت پیدا کرده و از بین رفته است و یا در پهنه کویر ایران در زیر باتلاق ها ظاهر شده و تبخیر شده است. بنابراین لازم است از به هدر رفتن آب جلوگیری به عمل آورد.

بررسی های زمین شناسی و بازدیدهای صحرایی و مشاهدات هیدروژئولوژی نشان می دهد که استان سمنان از نظر منابع آب های زیرزمینی می تواند قابلیت توسعه بهره برداری را داشته باشد. زیرا باتلاق های کویری هر ساله مقدار قابل ملاحظه ای از آب ها را تبخیر می نماید ولی علی رغم این شرایط باتلاق ها خشک نشده و همچنان آبدار هستند. بنابراین لازم است منشاء این تغذیه مشخص شده و قبل از شور شدن و به هدر رفتن این آبها آنها را مورد استفاده قرار داد.

 

 

آب های زیرزمینی در کویر استان سمنان:

به نظر می رسد تغذیه این آب های زیرزمینی از دو منبع صورت می گیرد:

منبع اول آهک های پراکنده در سلسله جبال البرز هستند که می توانند با جذب نزولات جوی مخازن غنی آب های زیرزمینی را به وجود آورند. مهمترین این منابع مانند چشمه شیخ چشمه در شهمیرزاد، چشمه گل رودبار در سمنان و چشمه علی در دامغان به علاوه چشمه های بزرگ و کوچک دیگر به صورت سرریز از آهک ها خارج می شوند و مسلما مقدار زیادی از آب آنها از طریق همان آهک چه از گسل ها و چه از چین خوردگی های منطقه خارج شده و در نهایت یا در کویر ایران و یا در کف دریای خزر ظاهر می شوند که در هر حال مورد استفاده قرار نمی گیرند.

منبع دوم، که تاکنون مورد بهره برداری واقع نشده است، مخازن آبرفتی مناطق کویری است که به علت پراکندگی زیاد مورد توجه قرار نگرفته و آبخوان ها ناشناخته مانده اند. با مراجعه به نقشه توپوگرافی منطقه مشخص می شود که روستاها، واحه ها و مراکز دامداریی در این منطقه وجود داشته که از قدیم الایام از آب آبرفت های کویری از طریق حفر چاه های دستی استفاده می کردند. نام اغلب این مراکز و واحه ها به نام چاه مربوطه مشهور است، مانند چاه جام، چاه عبدالله، چاه قندی و غیره که امروز بواسطه عدم استفاده از تکنولوژی جدید و یا تغذیه مصنوعی، به صورت متروکه در آمده اند. در برخی از این منابع که از تکنولوژی جدید استفاده شده به علت نبود مطالعات دقیق و عدم رعایت نکات فنی در حفاری، چاه شور شده و باعث نابودی آبخوان گردیده است. این اتفاق در چندین حلقه چاه در جنوب شاهرود در مسیر جاده اصفهان و چند چاه در حاشیه کویر رخ داده است.

راهکار پیشنهادی و ارائه یک نمونه موفق:

بررسی های اولیه نشان می دهد که میزان قابل ملاحظه ای از آب های زیرزمینی را می توان در پهنه وسیعی از سطح حدود پنج میلیون هکتار مراتع استان سمنان استحصال نمود. به این ترتیب امکان احیای مراتع و ترویج کشت علوفه و ایجاد واحدهای دامداری از طریق تامین آب قابل اطمینان، از نظر کمی و کیفی، وجود خواهد داشت.

اولین قدم ها در این مسیر را می توان به این ترتیب پیاده نمود. ابتدا لازم است که با توجه به مطالعات موجود مراتع استان با توجه به نحوه تامین آب آنها تقسیم بندی شوند. سپس با اولویت بندی، طرح های همه جانبه ای در این قطعات به مرحله اجرا در آید. از آنجاییکه مهمترین مسئله در این طرح تامین آب می باشد، انجام مطالعات تامین آب در هر قطعه از اولویت برخوردار است. پس از تعیین میزان و کیفیت آب قابل تامین در هر قطعه می توان اقدام به طراحی مراحل بعد نمود.

نکته بسیار مهم در مطالعات منابع آب در این طرح ها این است که پیگری روند معمول مطالعه و سپس اجرا در این طرح ها کارایی نداشته و لازم است انجام مطالعات و اجرای طرح تامین آب به شکل بکجا صورت گیرد. به این معنی که با انجام مطالعات اولیه و کسب شناخت کلی منطقه و انتخاب نحوه تامین آب از طریق سطحی یا زیرزمینی، بلافاصله با انجام ذخیره سازی یا نفوذ آب در زمین و همچنین حفر چاه های عمیق یا کم عمق همراه با گالری ها و نهایتا ایجاد سدهای زیرزمینی، طرح را آغاز نمود.

ارائه یک تجربه موفق شخصی:

بنا بر موارد فوق و با توجه به علاق شخصی خود در ارائه یک نمونه عملی در این خصوص، در سال 1378 توانستم در یکی از مناطق کویری در حومه شاهرود و با موافقت اداره منابع طبیعی و امور آب استان سمنان و با هدایت ها و همکاری های کارشناسان محترم آن سازمان ها، با صرف وقت و انجام کار کارشناسی شبانه روزی در سطحی حدود پنج هزار هکتار به فعالیت مرتعداری، دامداری و علوفه کاری بپردازم. در این طرح در مرحله اول با تشخیص مکان های مناسب مخازن آب زیرزمینی و با استفاده از امکانات جدید ژئوفیزیک و حفاری موفق به استحصال آب با کیفیت و کمیت قابل توجه و محفوظ از خطر هجوم آب شور شدم. سپس با زیر کشت بردن حدود پنجاه هکتار از اراضی فوق و علوفه کاری موفق به ایجاد دامداری با حدود 300 راس گوسفند شده ام. در حال حاضر این قدم کوچکی بوده که با بهره گیری از تجربیات کارشناسی خودم به منصه ظهور رسیده است. عکس های انتهای گزارش بخشی از فعالیت های انجام شده را نشان می دهند.

از آنجاییکه به نظر می رسد می توان این الگو را برای سطحی حدود چهار میلیون هکتار از مراتع استان سمنان پیاده نمود، و با بهره گیری از این پتانسیل مغفول قدمی در راه تامین غدایی و بهره برداری صحیح و پایدار از منابع آبی کشور برداشت، از مسئولین همایش تقاضا دارم این طرح در همایش مذکور ارائه شود. چنانچه این طرح در چنین فضایی معرفی شود و خصوصیات و نتایج آن به بحث و گفتگو گذاشته شود، می توان انتظار داشت که با تکیه بر خرد جمعی و همت عزیزانی که مایلند دانش وقت و نیروی خود را صرف آبادانی کشور نمایند از طریق این طرح نیز قدمی در ایجاد تحول تولیدات دامی و کشاورزی برداشته شود. جهت ارائه توضیحات بیشتر در خصوص طرح فوق خلاصه ای از کارهای انجام شده به ضمیمه تقدیم می شود.

 

                               کارشناس ارشد منابع آب

                                   ریاض الله ایقانیان